Diyot ve LED Arasındaki Fark, Zener Diyot Nedir?
Yazar Devre KartıYayın: 5 dk okuma

Diyot ve LED arasındaki temel fark amaçtır. Diyot, akımı yalnızca bir yönde ileten bir yarı iletken elemandır. LED de bir diyottur, ama ileri yönde akım geçtiğinde ışık yayacak şekilde üretilmiştir. Zener diyot ise ters yönde belirli bir gerilimde kırılacak şekilde üretilen ve uçlarındaki gerilimi yaklaşık sabit tutmak için kullanılan bir diyot türüdür.
Üçünün de iki ucu vardır: anot ve katot. İleri yönde akım anottan katota akar. Devrede ayırt etmek için sembol, katot işareti ve ters yöndeki davranış iyi bir başlangıçtır.
Diyot nasıl çalışır?
Diyot, p tipi ve n tipi yarı iletkenin birleşmesinden oluşan p-n eklemine sahiptir; LED ve zener de aynı yapıya dayanır. İleri yönde gerilim uygulandığında eklemdeki potansiyel bariyer azalır ve akım geçer. Ters yönde gerilim uygulandığında ise tükenim bölgesi genişler ve diyot neredeyse hiç iletmez.
Silikon diyotta ileri akım birkaç yüz mV civarında akmaya başlar ve ileri gerilim düşümü akım arttıkça yükselir. Örneğin 1N4007'de 1 A akımda tipik düşüm 0,93 V'tur. Bu değer sabit bir eşik değildir; akıma ve parçaya göre değişir.
Veri sayfası değerleri konuyu somutlaştırır. 1N4148 için veri sayfası şu değerleri verir:
- Ters gerilim sınırı: 75 V
- Sürekli ileri akım: 300 mA
- 20 V ters gerilimde ters akım: en çok 25 nA
1N4007 için tekrarlayan tepe ters gerilim 1000 V'tur. 1 A ileri akımda ileri düşüm tipik 0,93 V, en çok 1,1 V'tur. Bu değerler yalnızca bu iki parçaya aittir; diğer diyotlar için aynı değerleri beklemeyin.
LED nedir, neden ışık verir?
LED'in diyottan farkı, ileri iletim sırasında ışık yayacak şekilde üretilmiş olmasıdır. Işığın rengi kullanılan yarı iletken malzemeye bağlıdır.
LED'in ileri gerilimi renge göre değişir. Bir uygulama belgesi kırmızı LED için yaklaşık 2 V, mavi ve yeşil LED'ler için 3–4 V civarında bir değer verir. Bir yeşil LED'in veri sayfası ise 20 mA akımda tipik 2,2 V, en çok 2,5 V verir. Yeşil LED için 3–4 V ile 2,2 V arasındaki bu fark, değerlerin ürüne göre değişebildiğini gösterir; ikinci değer tek bir ürüne aittir ve bütün yeşil LED'ler için geçerli sayılmamalıdır.
LED'in ters yöndeki dayanımı çoğu zaman düşüktür. İncelenen yeşil LED ürününde ters gerilim sınırı 5 V'tur. Bu yüzden LED'i ters taktığınızda hasarsız kalacağı varsayılmamalıdır.
Diyot ile LED arasındaki fark
Üç bileşen, çalışma bölgesi ve ters gerilim sınırına yaklaşımı bakımından şöyle ayrılır:
| Özellik | Doğrultucu diyot | LED | Zener diyot |
|---|---|---|---|
| Ana çalışma bölgesi | İleri yön | İleri yön | Ters kırılma bölgesi |
| Ters gerilim sınırı | Aşılmamalı | Aşılmamalı | Kırılma bölgesi normal çalışma noktasıdır |
| Ters yönde iletim | Neredeyse yok | Neredeyse yok | Kırılma gerilimine kadar yok |
Sembollerde katot tarafı bir çizgiyle gösterilir. LED sembolünde iki ışık oku bulunur, zener sembolünde ise katot çizgisi Z biçiminde kıvrılır.

Şekil 1: Yan yana diyot, LED ve zener diyot şematik sembolleri.
Zener diyot nedir ve nasıl çalışır?
Zener diyot ters bağlanır: kırılma bölgesinde uçlarındaki gerilim yaklaşık sabit kalır ve gerilim sabitleme bu özellikle yapılır. Düz bağlanırsa gerilim sabitlemek yerine normal bir diyot gibi ileri yönde iletir.
Zener'i doğrultucu diyottan ayıran şey, hangi bölgede çalıştırıldığıdır. Doğrultucu diyot ters gerilim sınırının altında kullanılır; zener ise kırılma bölgesinde kullanılır.
Piyasada 5,1 V gibi nominal zener değerleri yaygındır. Seçilen parçanın test akımı ve toleransı veri sayfasından kontrol edilmelidir.
Zener için seri direnç nasıl hesaplanır?
Zener kırılma bölgesinde çalışırken dış bir direnç akımı sınırlamazsa akım yüksek değerlere çıkabilir ve cihaz aşırı ısınıp zarar görebilir. Bu yüzden zenerle birlikte girişe seri bir direnç konur.
Aşağıdaki hesap varsayımsal bir örnektir; gerçek devrede giriş gerilimi ve yük değişebilir. Girişte 12 V var, 5,1 V zener yükle paralel çalışacak. Zenerin 10 mA akımda, yükün 20 mA akımda çalışmasını istiyoruz. Seri direnç için:
Rs = (Vin − Vz) / (Iz + Iyük) = (12 − 5,1) / (0,010 + 0,020) = 6,9 / 0,030 = 230 Ω
230 Ω standart bir değer değildir. Standart değerlerden 220 Ω seçilirse akım yaklaşık 31 mA olur.
Direncin gücü P = V² / R ile hesaplanır. 230 Ω'da direnç yaklaşık 6,9² / 230 ≈ 0,21 W harcar. 220 Ω seçilirse bu değer yaklaşık 0,22 W olur. 1/4 W (0,25 W) sınırına çok yakın olduğu için bu devrede 1/2 W'lık direnç önerilir. Zener nominal noktada Vz × Iz = 5,1 × 0,010 ≈ 0,051 W harcar.
Yük tamamen koparsa aynı direnç üzerinden akan akım zenere gider. Bu durumda akım yaklaşık 6,9 / 230 ≈ 30 mA'ya çıkar ve zenerin harcadığı güç yaklaşık 5,1 × 0,030 ≈ 0,15 W olur. Zener gücü nominal noktada değil, bu uç durumda da kontrol edilmelidir.
LED için direnç ve sürücü
LED'e doğrudan gerilim vermek yerine akımı sınırlamak gerekir. LED'in ileri gerilimi değiştiğinde akım da değişir. Bir uygulama notu, sabit akım kaynağının ileri gerilim değişimine bağlı akım değişimini ortadan kaldırdığını belirtir. Hazır LED ürünlerinde sürücü zaten bulunabilir.
Kırmızı bir LED için direnç değeri; besleme gerilimine, LED'in ileri gerilimine ve hedef akıma göre hesaplanır. Ayrıntılı hesap için Ohm kanunu ve LED direnci hesabı yazısına bakabilirsiniz.
Seri direnç aynı seri kolda olduğu için anot veya katot tarafına takılabilir. Birden fazla LED seri bağlanacaksa toplam ileri gerilim besleme gerilimine göre sınırlanır; paralel kollar ayrı değerlendirilir. Güçlü LED'lerde ısının uzaklaştırılması, bileşenin çalışma koşulları için önemlidir. LED sürücüleri için LED sürücüleri ve aydınlatma teknolojisi yazısına da bakabilirsiniz.
Arıza ve ölçüm
Diyot bozulduğunda açık devre ya da kısa devre oluşabilir; hangisinin görüleceği devreye bağlıdır.
Diyot testi için önce devrenin enerjisi kesilir, kondansatörler güvenli biçimde boşaltılır ve multimetrenin diyot modunda iki yön ölçülür. Devredeki paralel yollar ölçümü etkileyebilir; gerekirse bileşenin bir bacağı ayrılır. Şebeke bağlantılı devrelerde bu işlemi yetkili bir elektrikçiye bırakın.
LED hiç yanmıyorsa ya da sönük yanıyorsa önce bağlantıyı, polariteyi, besleme gerilimini ve LED'in kendisini kontrol edin.
Kaynaklar
- Diyot Nasıl Çalışır? Neden Akımı Ağırlıklı Olarak Tek Yönde İletir? — TME
- 1N4148 — Vishay Semiconductors
- 1N4001 - 1N4007 Axial-Lead Glass Passivated Standard Recovery Rectifiers — onsemi
- Understanding and Preventing LED Failure — DigiKey
- Fundamentals to automotive LED driver circuits — Texas Instruments
- WP1543SGC Super Bright Green LED — Kingbright
- LED-driver considerations — Texas Instruments
- Zener Theory and Design Considerations — onsemi
İlgili yazılar
Arduino ile PWM Nedir? LED Parlaklığı ve DC Motor Hızı Nasıl Ayarlanır?
PWM ile LED parlaklığının ve transistör üzerinden DC motor hızının nasıl ayarlandığını bağlantılar ve kod örnekleriyle öğrenin.
· 3 dk okuma
UART ve Seri Haberleşme Nedir? Baud Rate, TX/RX ve Arduino Serial Monitor
UART, veriyi bit bit ve ortak saat hattı olmadan taşıyan seri bir arayüzdür. Çerçeve yapısı, baud rate, TX/RX bağlantısı ve Arduino Serial Monitor ayarları bu yazıda adım adım anlatılır.
· 5 dk okuma
ESP32 Nedir? ESP32 ve ESP8266 Arasındaki Fark
ESP32 ile ESP8266EX'in özelliklerini karşılaştırın; çip ve geliştirme kartı arasındaki farkı öğrenin.
· 3 dk okuma
I2C Haberleşme Protokolü Nedir? Arduino ile Adres Tarama (I2C Scanner)
I2C veri yolunun çalışma mantığını ve Arduino ile bir modülün adresini nasıl tarayacağınızı öğrenin.
· 4 dk okuma



